Kniepeesrupturen (patella- of quadricepspees) kunnen optreden bij verschillende groepen en omstandigheden:‍

• ‍Middelbare tot oudere leeftijd: Veel patiënten zijn boven de 40-50 jaar. De pezen verzwakken met de leeftijd en zijn gevoeliger voor scheuren. Quadricepspeesrupturen komen het vaakst voor bij mannen boven de 40-50 jaar, vaak in de 6e of 7e levensdecade. Patellapeesrupturen ziet men iets vaker bij iets jongere, actieve mensen (30-50 jaar), zeker als er een onderliggende peesdegeneratie is.‍
• Chronische peesproblemen (degeneratie): Een gezonde dikke kniepees scheurt niet zomaar. Vaak is er al sprake van verzwakking door degeneratie of ontsteking. Bijvoorbeeld:
  
  • Mensen met een voorgeschiedenis van jumpers knee (chronische patellapeesontsteking) hebben kleine scheurtjes en littekens in de patellapees.
  • Reuma (RA) of andere ontstekingsziekten kunnen pezen aantasten, net als langdurig gebruik van corticosteroïden.
  • Diabetes en chronische nieraandoeningen maken pezen ook zwakker.
  • Osgood-Schlatter of Sinding-Larsen-Johansson (groeiafwijkingen) in de jeugd kunnen tot een abnormale peesaanhechting leiden met mogelijk een risicofactor voor peesrupturen op volwassen leeftijd.

• ‍Plots trauma of krachtige beweging: De directe aanleiding is vaak een plotselinge sterke kracht op de gestrekte knie, bijvoorbeeld:
  
  • Bij een val of misstap: iemand mist een trede en probeert de val op te vangen met gebogen knieën, waarbij de quadriceps plots krachtig contraheert om niet te vallen. Een harde landing na een sprong kan de patellapees doen scheuren als het peesweefsel zwak is.
  • Sportongevallen: gewichtheffen (explosieve knie-extensie) of landing na een sprong van hoogte met volle kracht op de knie.
  • Direct trauma met scherp voorwerp: Een diepe snijwond over de voorzijde van de knie (bijvoorbeeld door glas of een mes) kan de kniepees doorsnijden.‍

• Geslacht: Mannen hebben een stuggere pees en ook meer risico-activiteiten; quadricepspeesruptuur komt beduidend vaker bij mannen voor (8-10x vaker). Patellapeesruptuur iets minder uitgesproken man>vrouw, maar nog steeds vaker mannen.

Een gescheurde kniepees (patella- of quadricepspees) geeft duidelijke tekenen:

• ‍Acute knap en functie-uitval: Vaak hoort of voelt de patiënt een “knap” of plopgeluid op het moment van de scheur. Direct daarna zakt de knie door en kan men het been meestal niet meer actief strekken. Dit plots krachtverlies is zeer kenmerkend: de knie voelt “los” omdat de verbinding tussen spier en bot weg is.‍
• Pijn: Er is pijn aan de voorkant van de knie, maar opvallend genoeg is de pijn niet altijd extreem hevig vergeleken met de duidelijke functieuitval. Sommige patiënten zijn meer verbaasd dat ze niet meer kunnen lopen/strekken, terwijl de pijn relatief mild kan zijn.‍
• Abnormale stand van de knieschijf: Bij een patellapeesruptuur (onder de knieschijf) verliest de knieschijf zijn onderste houvast en wordt omhoog getrokken door de quadriceps. Dit heet patella alta – de knieschijf zit zichtbaar hoger dan normaal. Bij quadricepspeesruptuur (boven de knieschijf) gebeurt het omgekeerde: de knieschijf zakt wat omlaag (patella baja), omdat de verbinding naar boven weg is.‍
• Voelbare afwijking: Er ontstaat een voelbare kuil op de plaats van de gescheurde pees. Bij een patellapeesruptuur zit net onder de knieschijf een inkeping waar normaliter de stevige pees voelbaar was. Bij quadricepspeesruptuur voelt men boven de knieschijf een deuk en opgekrulde peesuiteinden of een spierbol.‍
• Zwelling en eventueel blauwe plek: Er kan zwelling rondom de knie ontstaan en soms een bloeduitstorting onder de huid na enige tijd.‍
• Onvermogen tot krachtig strekken: Dit is het belangrijkste symptoom. De patiënt kan vaak het been niet zelf recht krijgen. Een test die vaak wordt gedaan is de Straight Leg Raise test: in rugligging probeert de patiënt het been gestrekt op te tillen. Bij een volledige kniepeesruptuur lukt dit niet – het been blijft liggen of de knie plooit spontaan als men dit probeert. Bij een gedeeltelijke scheur is er misschien nog mogelijkheid te strekken, maar aanzienlijk zwakker en pijnlijk.‍
• Gedeeltelijke ruptuur: Als de pees niet volledig door is, kan de knie mogelijk nog net gestrekt worden, maar tegen weerstand zal het zwak zijn en pijn doen. Er kan dan nog wel enige actieve functie zijn, wat de diagnose lastiger maakt; maar volledige rupturen geven vrijwel complete functie-uitval.

Het klinisch beeld van een patella- of quadricepspeesruptuur is vaak al duidelijk, maar de arts zal dat als volgt evalueren:

1. Anamnese: vraag naar het moment: “Heeft u een knap gehoord of gevoeld?" "Kon u daarna nog stappen of doorstrekken?” Vaak vertelt de patiënt dat de knie “doorschoot” en hij niet meer kon staan. Onderliggende factoren (reuma, steroid gebruik, eerdere peesklachten) worden nagegaan.

2. Klinisch onderzoek: De arts bekijkt de positie van de knieschijf. Bij een patellapeesruptuur ziet men vaak de knieschijf hoger staan dan normaal, er is soms een zichtbaar defect onder de knieschijf. Bij een quadricepspeesruptuur kan de knieschijf lager zitten en is een deuk boven de knieschijf zichtbaar. De arts voelt voorzichtig over het verloop van de quadricepspees boven de knieschijf en de patellapees onder de knieschijf. Bij een ruptuur vindt hij/zij een duidelijke onderbreking: een zachte indeuking waar normaal strakke pees te voelen is. De randen van de afgescheurde peesuiteinden kunnen soms als verdikkingen worden gevoeld. Dit bevestigt meestal al de diagnose. De patiënt wordt gevraagd de knie te strekken of het been gestrekt op te tillen vanuit lig. Als dit niet lukt of zeer zwak gaat, is dat een positief teken voor peesruptuur. De mobiliteit en stabiliteit worden getest.

3. Beeldvorming:
Röntgenfoto: Vaak wordt een röntgenfoto gemaakt, niet zozeer om de pees te zien (dat kan niet op x-ray), maar om de hoogte van de patella (patella alta of baja) objectief te meten en om te zien of er geen botfragment is uitgetrokken. Soms is bij een patellapeesruptuur een stukje bot van de onderpool patella mee afgescheurd (daar zie je dan een breukfragment op de foto). Bij een quadricepspeesruptuur kan een flinter van de patella bovenpool los zijn. Ook sluit men een patellafractuur uit (soms onduidelijk in acute setting of knieschijf gebroken is of pees gescheurd). In de meeste gevallen is de klinische diagnose voldoende. Toch wordt soms een echografie gedaan, vooral bij twijfel of gedeeltelijke ruptuur: echo kan tonen of er een volledige discontinuïteit is.

De behandeling van een peesruptuur van de knie hangt af van de ernst (volledig vs gedeeltelijk) en patiëntfactoren, maar in geval van volledige ruptuur is meestal operatie nodig:

Stap 1: Eerste hulp: Zo snel mogelijk na het letsel moet de knie geïmmobiliseerd worden in gestrekte positie. Dit brengt de afgescheurde uiteinden dicht bij elkaar en voorkomt verdere schade. Een spalk of brace in volledige extensie wordt aangelegd. Verder wordt er ijs op de knie gelegd en relatieve hoogstand gehouden om zwelling te beperken. Het is belangrijk om de patiënt zo snel mogelijk naar een ziekenhuis te vervoeren voor verdere zorg.

Stap 2: Conservatieve behandeling (indien gedeeltelijk of inoperabel): Bij bepaalde uitzonderingen kan men een niet-operatieve weg volgen met een gips of brace gedurende 4-6 weken. Dit kan enkel als er nog enige continuïteit is en de patiënt de knie nog (tegen geringe weerstand) kan strekken. Na die periode volgt mobilisatie en opbouw van kracht. Deze conservatieve route wordt echter zelden gekozen omdat vaak volledige rupturen voorkomen en omdat zelfs bij gedeeltelijke scheuren een krachtsverlies kan blijven. Bij patiënten met een zeer hoog operatierisico zou men een conservatief beleid kunnen kiezen, wel met het besef dat de functie nooit optimaal wordt.

Stap 3: Operatie (primair herstel): De gouden standaard voor een volledig afgescheurde patellapees of quadricepspees is een snelle chirurgische peeshechting:
Bij een patellapeesruptuur maakt de chirurg een snede aan de voorkant van de knie. De gescheurde peesuiteinden worden geïdentificeerd. Vaak is de patellapees vlak onder de knieschijf afgescheurd van het scheenbeen. De chirurg zal met stevige hechtingen (vaak dikke niet-oplosbare draden) de einden weer aan elkaar hechten. Bij een avulsie van het bot (scheur met botfragment), wordt dat fragment met draden of botankers weer vastgezet aan de knieschijf.
Bij een quadricepspeesruptuur maakt de chirurg een snede net boven de knieschijf. De bovenkant van de knieschijf en de quadricepspees worden met dikke hechtingen opnieuw verbonden. Vaak boort men door de knieschijf enkele tunnels waardoor men de hechtdraden trekt en knoopt, om een zeer stevige fixatie te krijgen.
In beide gevallen is het doel om de anatomie van het strekapparaat te herstellen op de juiste lengte (voorkomen dat de pees te lang geneest, want dan blijft er strekverlies). Deze operaties gebeuren idealiter binnen enkele dagen na de ruptuur, liefst binnen 1 week, omdat het versere peesweefsel beter hecht en omdat langdurig wachten leidt tot spierverkorting en moeilijker herstel.
Na de operatie wordt de knie geïmmobiliseerd met een scharnierbrace. Afhankelijk van de peeskwaliteit wordt na 2-4 weken gestart met een plooischema. Er mag volledig gesteund worden met de knie in volledige strekstand. Kinesitherapie wordt doorgaan voorzichtig gestart na 6 weken. Krachtoefeningen volgen later, wanneer de pees genoeg sterkte heeft (vaak na 3 maanden).

De prognose na een kniepeesruptuur hangt af van snelheid van behandeling, de peeskwaliteit en revalidatie:

• ‍Herstel van kracht en functie: Als een verse ruptuur binnen een week operatief gehecht wordt, is de kans groot dat de patiënt weer een bijna normaal strekapparaat krijgt. Met intensieve revalidatie kunnen velen weer volledige knie-extensie bereiken en meer dan 90° buigen.‍
• Hersteltijd: Het is een langdurig proces. De eerste 6 weken is er immobilisatie met een scharnierbrace, dan enkele maanden van oefenen om spierkracht en beweeglijkheid terug te krijgen. Vaak duurt het 6-12 maanden voor de patiënt de knie weer optimaal kan gebruiken. In die periode verbetert de kracht geleidelijk, maar zware belasting en sport zijn pas later mogelijk.‍
• Restverschijnselen: Niet iedereen bereikt 100% van de oorspronkelijke sterkte. Vooral bij een quadricepspeesruptuur bij ouderen ziet men dat de quadricepskracht blijvend iets verminderd kan zijn. Dit uit zich in bijvoorbeeld iets minder vlot traplopen of een lichte onzekerheid bij knielen of hurken.‍
• Kniemobiliteit: Meestal kan de knie na revalidatie weer goed buigen en strekken. Enige verlies van eindbuiging (bijvoorbeeld maar tot 110-130° kunnen buigen i.p.v. 140°) kan voorkomen, vaak door littekenvorming. Strekken is meestal volledig hersteld, dat is ook een doel omdat een paar graden strekverlies al hinder kan geven bij wandelen.‍
• Complicaties:
  Opnieuw scheuren: Een van de risico’s is dat de herstelde pees weer scheurt, vooral als te vroeg te veel belast wordt. Daarom is die geleidelijke opbouw cruciaal.
  Infectie: Post-operatieve infectie is mogelijk. Infectie kan het peesherstel compliceren en behoeft spoedige behandeling (antibiotica, spoeling).
  Stijfheid: Immobilisatie kan tot flinke knie-stijfheid leiden (arthrofibrose). Dit is een van de grotere uitdagingen: de balans vinden tussen beschermen van de pees en toch op tijd mobiliseren om stijfheid te voorkomen.
  Verminderde functie: Bij uitblijven van een volledig herstel kan de patiënt moeite blijven hebben met bijvoorbeeld trappen lopen, rennen of springen.

• ‍Algemene uitkomst: Het merendeel van patiënten die adequaat behandeld worden, kan na de revalidatie weer normaal stappen zonder hulpmiddel, de knie stabiel belasten en lichte sport/beweging doen. Intensieve sporten (hardlopen, basketbal) zijn soms minder haalbaar of worden afgeraden afhankelijk van de peeskwaliteit en restfunctie. Jonge, gezonde patiënten kunnen vaak weer volledig herstellen en zelfs terugkeren naar sport. Oudere patiënten herstellen voldoende voor ADL (activiteiten dagelijks leven), maar iets van kracht of snelheid in been kan verminderd blijven.

Een peesruptuur van de knie – meestal een afgescheurde patellapees onder de knieschijf of een quadricepspees boven de knieschijf – leidt tot acute uitval van de strekfunctie van het been. De patiënt kan het been niet meer actief strekken en ervaart pijn en instabiliteit. Een snelle herkenning is belangrijk: bij vermoeden van een gescheurde kniepees moet de knie direct gestrekt geïmmobiliseerd en zo spoedig mogelijk door een orthopedisch chirurg worden geëvalueerd. De behandeling is in de meeste gevallen een chirurgische reparatie van de gescheurde peesuiteinden, want alleen zo kan de knie weer normaal functioneren. Na de operatie volgt een langdurige revalidatie met immobilisatie en vervolgens oefentherapie, maar gelukkig is het resultaat doorgaans goed: met geduld en intensieve kinesitherapie kan de knie haar kracht en mobiliteit voor een groot deel terugwinnen. Patiënten kunnen in veel gevallen weer gewoon lopen, traplopen en lichte sportieve activiteiten doen. Tijdig ingrijpen is cruciaal – onbehandeld leidt een kniepeesruptuur tot blijvende invaliditeit van het been. Dankzij moderne hechttechnieken en revalidatieprotocollen zijn de vooruitzichten echter positief: de meeste patiënten herstellen tot een niveau waarop ze hun been weer functioneel kunnen gebruiken in het dagelijks leven, en behouden een goede kwaliteit van leven na een aanvankelijk ernstig letsel.